Suy dinh dưỡng cấp tính ở trẻ em 0-5 tuổi: Dấu hiệu và cách nhận biết

Một đứa trẻ gầy hơn bạn bè, ăn ít hoặc chậm tăng cân chưa đồng nghĩa với suy dinh dưỡng cấp tính. Điều quan trọng là đánh giá đúng tình trạng tăng trưởng, mức độ gầy còm, chu vi vòng cánh tay và các dấu hiệu lâm sàng để nhận biết trẻ có đang gặp vấn đề dinh dưỡng cần can thiệp hay không.

Theo Hướng dẫn chẩn đoán và điều trị bệnh suy dinh dưỡng cấp tính ở trẻ em 0–59 tháng tuổi của Bộ Y tế năm 2026, phát hiện sớm và phân loại đúng mức độ có ý nghĩa quan trọng đối với quá trình điều trị và phục hồi của trẻ.

Suy dinh dưỡng cấp tính ở trẻ em là gì?

Suy dinh dưỡng cấp tính (SDDCT) là tình trạng bệnh lý xảy ra khi cơ thể trẻ không được cung cấp đủ năng lượng và protein so với nhu cầu trong một khoảng thời gian, do thiếu dinh dưỡng, bệnh lý hoặc sự kết hợp của cả hai.

Tình trạng này dẫn đến rối loạn chuyển hóa và mất khối lượng cơ thể, thường biểu hiện dưới hai hình thái chính: gầy còm (wasting) hoặc phù dinh dưỡng.

Trong khi đó, thấp còi là một dạng suy dinh dưỡng mạn tính, vì vậy không nên chỉ nhìn trẻ thấp hơn các bạn cùng tuổi rồi kết luận trẻ đang bị suy dinh dưỡng cấp tính. Hướng dẫn của Bộ Y tế cũng yêu cầu phân biệt SDDCT với tình trạng thấp còi, tầm vóc thấp.

Gầy còm phản ánh tình trạng trẻ có cân nặng thấp so với chiều dài/chiều cao, thường liên quan đến sụt giảm nhanh khối mỡ và khối cơ.

Xem thêm: Trẻ suy dinh dưỡng cần bổ sung gì? Xây dựng chế độ ăn khoa học cho trẻ

Góc nhìn chuyên môn – TS.BS Đặng Ngọc Hùng:
Khi đánh giá dinh dưỡng cho trẻ, một con số cân nặng đơn lẻ chưa phản ánh đầy đủ tình trạng của trẻ. Cần đặt cân nặng trong tương quan với chiều dài/chiều cao, tuổi, diễn tiến tăng trưởng và các dấu hiệu lâm sàng để có hướng đánh giá phù hợp.

Dấu hiệu nào có thể gợi ý suy dinh dưỡng cấp tính?

Cha mẹ thường nhận ra sự thay đổi của trẻ trước tiên qua việc trẻ gầy đi, ăn kém hoặc chậm tăng cân. Tuy nhiên, SDDCT còn có những biểu hiện cần được chú ý kỹ hơn.

Trẻ gầy đi hoặc sụt cân nhanh

Trẻ có thể mất lớp mỡ dưới da rõ ở mặt, mông và các chi; tay chân nhỏ, cơ nhão, xương sườn nổi rõ. Một số trẻ có biểu hiện mệt mỏi, ít hoạt động, dễ kích thích hoặc giảm cảm giác thèm ăn. 

Đặc biệt, phụ huynh nên lưu ý khi thấy trẻ ngày càng gầy, sụt cân nhanh hoặc tăng cân kém kéo dài. Đây cũng là những dấu hiệu Bộ Y tế khuyến nghị người chăm sóc cần đưa trẻ đến cơ sở y tế để được đánh giá. 

Phù hai chân cũng có thể là dấu hiệu suy dinh dưỡng

Không phải trẻ suy dinh dưỡng cấp tính nào cũng nhẹ cân rõ rệt.

Ở trẻ có phù dinh dưỡng, phù thường xuất hiện đối xứng hai bên, bắt đầu ở mu bàn chân và cẳng chân rồi có thể lan lên phía trên cơ thể. Do cơ thể giữ nước, cân nặng của trẻ thậm chí có thể không giảm hoặc tăng lên, làm che lấp tình trạng mất khối lượng cơ thể.

Vì vậy, nếu trẻ xuất hiện phù hai chân không rõ nguyên nhân, phụ huynh không nên chỉ dựa vào cân nặng để đánh giá tình trạng dinh dưỡng.

Suy dinh dưỡng cấp tính được xác định như thế nào?

Việc chẩn đoán không dựa vào cảm giác trẻ “trông hơi gầy”, mà cần những tiêu chuẩn cụ thể.

Ba tiêu chí quan trọng trong đánh giá

Theo hướng dẫn Bộ Y tế 2026, trẻ được xác định SDDCT khi có ít nhất một trong các tiêu chí:

• Cân nặng theo chiều dài/chiều cao (CN/CD hoặc CN/CC) dưới -2 SD.
• MUAC dưới 125 mm đối với trẻ 6–59 tháng tuổi.
• Có phù dinh dưỡng hai bên.

Trong đó, MUAC – chu vi vòng cánh tay là một phép đo đơn giản được sử dụng để hỗ trợ sàng lọc và chẩn đoán ở trẻ từ 6–59 tháng tuổi.

Suy dinh dưỡng cấp tính vừa và nặng khác nhau thế nào?

SDDCT được phân thành hai mức độ chính:

Phân loại	Tiêu chí chính
Mức độ vừa (MAM)	CN/CD hoặc CN/CC từ -3 SD đến dưới -2 SD; hoặc MUAC từ 115 đến dưới 125 mm ở trẻ 6–59 tháng; không có phù dinh dưỡng
Mức độ nặng (SAM)	CN/CD hoặc CN/CC dưới -3 SD; hoặc MUAC dưới 115 mm ở trẻ 6–59 tháng; hoặc có phù dinh dưỡng hai bên

Nếu trẻ đồng thời có nhiều tiêu chí, hướng dẫn yêu cầu phân loại theo tiêu chí có mức độ nặng hơn. Điều này cũng lý giải vì sao việc chỉ theo dõi cân nặng tại nhà chưa đủ để tự xác định mức độ SDDCT.

Khi nào trẻ cần được đưa đi đánh giá sớm?

Một trẻ chậm tăng cân không phải lúc nào cũng ở tình trạng nguy hiểm. Tuy nhiên, có những biểu hiện không nên tiếp tục theo dõi tại nhà.

Những dấu hiệu phụ huynh không nên chờ đợi

Cần đưa trẻ đến cơ sở y tế khi nhận thấy trẻ ngày càng gầy, sụt cân nhanh, phù hai chân hoặc mặt, mệt nhiều, ăn kém, bỏ bú hay thường xuyên mắc bệnh.

Đặc biệt, các dấu hiệu như không bú/uống được, nôn tất cả, li bì hoặc bất tỉnh, co giật, thở rít, mất nước nặng hoặc thiếu máu nặng được Bộ Y tế xếp vào nhóm dấu hiệu nguy hiểm cần được đánh giá và xử trí y tế kịp thời.

Góc nhìn chuyên môn – TS.BS Đặng Ngọc Hùng:
Mục tiêu của đánh giá dinh dưỡng không chỉ là xác định trẻ “thiếu bao nhiêu cân”, mà còn cần tìm hiểu diễn tiến tăng trưởng, khả năng ăn uống và những vấn đề sức khỏe có thể ảnh hưởng đến tình trạng dinh dưỡng. Phát hiện đúng vấn đề sẽ giúp lựa chọn hướng can thiệp phù hợp hơn cho từng trẻ.

Trẻ suy dinh dưỡng cấp tính có thể phục hồi không?

Suy dinh dưỡng cấp tính cần được phát hiện và xử trí đúng, nhưng phụ huynh cũng không nên xem chẩn đoán này như một “nhãn” cố định cho trẻ.

Hướng dẫn Bộ Y tế nhấn mạnh việc phát hiện sớm, điều trị kịp thời và theo dõi liên tục. Mục tiêu không chỉ là phục hồi tình trạng dinh dưỡng mà còn xử trí các bệnh lý đi kèm và phòng ngừa tái diễn. 

Với trẻ nhỏ, đặc biệt trong những năm đầu đời, theo dõi cân nặng, chiều dài/chiều cao và diễn tiến tăng trưởng theo thời gian giúp gia đình nhận ra bất thường sớm hơn thay vì đợi đến khi trẻ đã gầy rõ rệt.

Nếu trẻ chậm tăng cân, sụt cân, gầy đi hoặc có những biểu hiện bất thường về ăn uống và sức khỏe, phụ huynh có thể đưa trẻ đến NERCI để được bác sĩ đánh giá tình trạng dinh dưỡng, tìm hiểu các yếu tố liên quan và tư vấn hướng chăm sóc phù hợp với từng trẻ.

Tặng bạn tư liệu về chủ đề này, bấm vào LINK và tải về nhé!